Vì sao đo ba lần ra ba số: từ thiên lệch và nhiễu từ khi đo hướng

Bạn đứng ở cửa, giơ la bàn lên, kim chỉ 168 độ. Lùi lại nửa mét đo lại: 174 độ. Bước ra ngoài hiên đo lần nữa: 171 độ. Ba con số cho ba lần đo cùng một cái cửa — vậy tin số nào?

Đây là tình huống ai đo hướng cũng gặp, và nó có hai nguyên nhân hoàn toàn khác nhau. Một cái nhỏ và gần như bỏ qua được; cái kia lớn, thường xuyên, và là thủ phạm thật của phần lớn số đo sai.

Bắc từ không trùng với bắc thật — nhưng ở Việt Nam thì chuyện nhỏ

Kim la bàn chỉ về cực từ của Trái Đất, còn bản đồ và toạ độ thì lấy cực địa lý. Hai cực này không ở cùng một chỗ, nên góc giữa chúng — gọi là độ lệch từ thiên — khác nhau tuỳ bạn đứng ở đâu trên thế giới, và nó còn trôi chậm theo năm tháng.

Ở một số vùng trên Trái Đất con số này lên tới hàng chục độ, đủ để làm hỏng mọi phép tính. ⇒ Nhưng trên lãnh thổ Việt Nam độ lệch rất nhỏ — dưới một độ, và nghiêng về phía Tây. Với việc xem hướng nhà, một độ nằm gọn trong sai số của chính động tác cầm la bàn.

⚠️ Ngoài ra còn một điểm mà hai trường phái không thống nhất: phong thuỷ truyền thống vốn dùng la kinh, và la kinh đọc theo từ bắc — tức là bản thân hệ thống đã được xây trên số đo từ tính. Có thầy hiệu chỉnh về bắc thật, có thầy không. Ở Việt Nam thì tranh luận này gần như không có hệ quả thực tế vì con số quá nhỏ; ở nơi độ lệch lớn thì nó đáng bàn thật.

⇒ Kết luận thực dụng: đừng dành thời gian cho độ lệch từ thiên. Hãy dành nó cho thứ dưới đây.

Nhiễu từ trong nhà — thủ phạm thật

Kim la bàn phản ứng với mọi từ trường quanh nó, và ngôi nhà hiện đại thì đầy sắt thép cùng thiết bị điện. Lệch 5, 10, thậm chí 30 độ là chuyện thường, và nó xảy ra im lặng — kim vẫn đứng yên, vẫn trông như một số đo đáng tin.

Những nguồn hay gặp nhất, xếp theo mức độ:

• Kết cấu bê tông cốt thép — sàn, dầm, cột. Đứng giữa sàn tầng trên thường nhiễu mạnh hơn đứng dưới đất.
• Cửa sắt, cổng sắt, khung cửa nhôm có lõi thép, lan can, cầu thang sắt. Đo sát cánh cửa sắt gần như chắc chắn sai.
• Tủ lạnh, máy giặt, điều hoà, bếp từ, loa — loa là nguồn mạnh bất ngờ vì bên trong có nam châm vĩnh cửu.
• Dây điện đang tải dòng lớn, tủ điện, ổ cắm đang cắm thiết bị công suất cao.
• Ngay trên người bạn: điện thoại trong túi ngực, đồng hồ, gọng kính kim loại, khoá thắt lưng, chìa khoá. Đây là nhóm dễ quên nhất vì nó đi theo bạn qua mọi lần đo.

Cách phát hiện nhiễu mà không cần thiết bị gì

🔴 Đo ba điểm, không đo một điểm. Đây là cả bí quyết.

1. Đứng tại vị trí muốn đo, ghi số.
2. Lùi ra sau khoảng một mét theo cùng một hướng nhìn, ghi số.
3. Lùi thêm một mét nữa, ghi số.

Ba số chênh nhau trong vòng 1–2 độ thì môi trường sạch, lấy số nào cũng được. Chênh 4 độ trở lên là đang có nhiễu — và số đo gần vật cản nhất chính là số sai nhất.

Còn một phép thử nhanh nữa: xoay người 180 độ và đo ngược lại. Hai số lẽ ra phải chênh nhau đúng 180. Chênh 174 hay 187 là kim đang bị kéo.

Đo ở đâu cho đúng

• Ra ngoài, đứng cách nhà vài bước, nhìn thẳng vào mặt tiền và đo. Đây là cách cho số sạch nhất cho hướng nhà, vì bạn đã ra khỏi khối bê tông.
• Đứng giữa cửa, quay lưng vào nhà, nhìn ra — cách phổ biến, nhưng phải kiểm nhiễu vì đang đứng ngay khung cửa.
• Đo trên sân trống, ban công rộng, hoặc vỉa hè trước nhà khi cần một số đối chứng đáng tin.
• Đừng đặt la bàn lên mặt bàn kim loại, lên nóc tủ lạnh, hay lên bậu cửa nhôm. Cầm trên tay ngang thắt lưng, hai khuỷu ép nhẹ vào sườn cho vững.

⚠️ Với căn hộ chung cư, nhiễu gần như luôn có và luôn mạnh — cả toà nhà là một khối thép. Cách làm được: ra ban công hoặc hành lang ngoài đo lấy hướng của toà nhà, rồi đối chiếu với sơ đồ mặt bằng căn hộ để suy ra hướng của từng cửa, thay vì cố đo trong phòng.

Về la bàn điện thoại

Điện thoại có cảm biến từ thật, nên về nguyên tắc nó đo được. Nhưng ba điều cần biết:

• Chính cái điện thoại là một nguồn nhiễu — loa, mô-tơ rung, pin đều có từ tính. Nhà sản xuất đã bù trừ phần này, nhưng bù trừ không hoàn hảo.
• Ốp lưng có nam châm (loại gắn nam châm để sạc hoặc để dán giá đỡ xe) làm hỏng hoàn toàn số đo. Tháo ốp ra trước khi đo.
• Cần hiệu chuẩn lại thường xuyên — động tác xoay điện thoại hình số 8 mà ứng dụng yêu cầu chính là việc này, và nên làm lại mỗi lần đo chứ không phải một lần rồi thôi.

⇒ Dùng được cho việc xem sơ bộ và cho phép thử ba điểm ở trên. Với số đo cuối cùng để tính toán, một cây la bàn cơ vẫn đáng tin hơn — và rẻ.

Ghi số đo cho đúng cách

Đo xong thì ghi lại ngay, và ghi đủ bốn thứ, vì sáu tháng sau bạn sẽ không nhớ nổi:

• Con số (ghi bằng độ, ví dụ 172°, đừng ghi "hướng Nam" — Nam trải rộng 45 độ, và ranh giới cung nằm ở những chỗ rất cụ thể).
• Đo ở đâu — giữa cửa, ngoài sân cách 3m, ban công tầng 2.
• Ba số của phép thử, không chỉ số cuối.
• Ngày đo và bằng dụng cụ gì.

Ghi như vậy thì khi có người khác đo ra số khác, bạn đối chiếu được ngay là hai người đứng khác chỗ hay thật sự có gì sai — thay vì phải đo lại từ đầu.

Khi nào thì số đo mới thật sự quan trọng

Không phải lúc nào cũng cần chính xác tới độ. Chênh 3–4 độ thường không đổi kết quả gì, vì mỗi cung hướng rộng 45 độ và bạn thường đứng ở giữa cung.

Nhưng có hai lúc phải đo cẩn thận:

1. Khi số đo rơi gần ranh giới hai cung. Lúc đó vài độ là đổi hẳn kết luận — và đây chính là lúc phải ra chỗ sạch nhiễu đo lại nhiều lần, thậm chí nhờ người khác đo độc lập.
2. Khi dùng phân độ nhỏ hơn — một số trường phái chia nhỏ hơn 45 độ. Càng chia nhỏ thì sai số càng có sức nặng, và lúc đó phép thử ba điểm không còn là tuỳ chọn.

⇒ Nguyên tắc chung: bỏ công vào việc loại nhiễu, đừng bỏ công vào việc đọc kim cho thật khéo. Một số đo lấy ngoài sân bằng cây la bàn rẻ tiền đáng tin hơn nhiều so với số đo lấy sát cánh cửa sắt bằng cây la kinh đắt tiền.